Janneke Wittekoek en Bas van Dungen
Een dubbelgesprek

‘Waarom gaan we zitten wachten op die eerste hartaanval?’

Dat er mensen met hart- en vaatproblemen bij haar in kliniek HeartLife langskomen, vindt cardiologe Janneke Wittekoek natuurlijk prima. Maar in zekere zin ook weer niet, legt ze interviewer Bas van den Dungen uit. Van den Dungen is directeur-generaal Curatieve Zorg bij het ministerie van VWS. Wittekoek: “Met vroeg-signalering en aanpassing van de leefstijl hoeft het helemaal niet zo ver te komen.”

Janneke Wittekoek pleit om die reden dan ook voor meer professionaliteit op het gebied van leefstijl. “Gezondheidsbedreiging nummer 1 is obesitas, met de daarmee gepaard gaande chronische ziekten zoals diabetes, hoge bloeddruk en het metabool syndroom. Dat schreeuwt om een nieuw specialisme.”

Bas van den Dungen: Jij bent cardioloog, een behandelaar. Maar je hebt ook een grote drive om te voorkómen dat een behandeling nodig is. Waarom die aandacht voor preventie?

Janneke Wittekoek: “In mijn vak hebben we heel veel kennis over de oorzaken van aderverkalking. Toch gaan we zitten wachten tot het eerst infarct zich aandient. Waarom gaan we die mensen niet eerder in kaart brengen of in ieder geval kijken wat de risicofactoren zijn? Hoe vroeger bewustwording over wat je risico’s zijn, hoe langer je de tijd hebt om er iets aan te doen door je leefstijl te veranderen. Het is dus eigenlijk gek dat baby’s gewogen worden en scholieren naar de schoolarts gaan, maar mensen worden losgelaten juist op het moment dat ze risicovol gedrag kunnen gaan vertonen. Vervolgens gaat iedereen wel twee keer per jaar naar de tandarts om gaatjes te voorkomen, maar doen we niets om dat infarct op je 50ste voor te zijn. Ken je getallen! Dus waarom niet eerder metingen aanbieden, bijvoorbeeld bij die tandarts? Dat is prima te doen, want bloeddruk- en cholesterolmetingen zijn behoorlijk betrouwbaar. Er wordt vaak gezegd dat ze duur zijn, maar je kunt toch gewoon inspelen op de eigen verantwoordelijkheid van mensen? Voor 10 euro geef je ze zo’n meting. Dat zou ik er wel voor over hebben om de uitkomsten te kunnen zien.’

Bas van den Dungen: Jij noemt dat het oranje gebied, terwijl het rode gebied de behandeling ná een hartaanval is. Maar je kijkt nog liever naar het groene gebied, waarin je mensen er nog van kunt weerhouden dat ze gezondheidsrisico’s gaan nemen.

Janneke Wittekoek: “Ik wil inderdaad naar dat groene gebied. Oké, pubers zijn dan misschien nog lastig en studenten hebben hun studententijd. Maar je moet in die groene fase mensen op een leuke manier medisch informeren;  ‘medical infotainment’, en mensen ‘nudgen’ naar een gezonde leefstijl: een duwtje in de goed richting geven. En dat kan, want mensen zijn geïnteresseerd in medische zaken, overgewicht en voeding; lifestyle is een hot item. Als je daar goed op inspeelt, krijgen die mensen niet pas op hun vijftigste te horen dat ze hun leefstijl moeten veranderen. Want dat is een leeftijd waarop dat best lastig kan zijn.”

Bas van den Dungen: Hoe kan de overheid daarbij helpen? Moeten we roken en drinken onbetaalbaar maken en nog meer gaan verbieden?

Janneke Wittekoek: “Ik zou mensen die het goed doen eerder belonen. Maar dat kan je pas doen als je ook met bewustwording bezig bent. Daar kan de overheid een rol bij spelen. Er bijvoorbeeld voor zorgen dat leefstijl ook in het onderwijs een plek krijgt. De overheid kan ook nudgen. Bij zorgverzekeraars zou je kunnen denken aan vergoeding van gezondheidsabonnementen. Maar wel gedeeltelijke vergoeding, want anders krijg je patiënten zonder enige motivatie. Je leefstijl willen aanpakken moet ook wel een beetje vanuit de mensen zélf komen.”

“Verder ligt er een belangrijke taak voor de overheid bij actieve opsporing van mensen met een erfelijk verhoogd cholesterol. We hebben veel onderzoek gedaan naar ‘familiaire hypercholesterolemie’, veroorzaakt door een erfelijke fout, waardoor het cholesterol vier keer hoger is dan normaal. Die mensen kunnen op hun dertigste al hun eerste hartaanval krijgen. We zijn deze mensen al twintig jaar in kaart aan het brengen, maar nu is de subsidie helaas stopgezet. Terwijl het toch zo’n heldere business case is: een hartaanval kost al gauw 20.000,= euro, exclusief ziekteverzuim. Met actieve opsporing voorkom je hartinfarcten. Daar is dus veel winst te pakken. Bovendien: als je één van die mensen ontdekt hebt, kun je er binnen de familie meteen meer vinden. Op het moment dat een gezin weet dat er een erfelijke aandoening speelt, gaan ze vaak allemaal gezonder leven, en dat is ook winst. Zeker gezien het feit dat deze aandoening bij 1 op de 250 Nederlanders voorkomt.”

Bas van den Dungen: Je zet bij HeartLife ook leefstijl-coaching in. Maar hoe krijg je voor elkaar dat mensen in beweging komen en niet gewoon om een pil vragen?

Janneke Wittekoek: “In het oranje gebied identificeer je mensen die niet ziek zijn maar ook niet gezond. Voor die mensen gebruiken we leefstijlcoaching. Preventief behandelen is veel moeilijker dan curatief behandelen, omdat je de patiënt ertoe moet zetten om een aandoening te voorkomen die nog geen klachten geeft. Psychisch is het lastig om dan toch medicatie in te nemen. Daarom hebben we een stukje psychologie in de kliniek, om mensen ervan te overtuigen dat de maatregelen die we nemen, of dat nu leefstijl of medicatie is, op lange termijn veel ellende voorkomen. Iedereen komt hier binnen met risicofactoren: hoge bloeddruk, te hoog cholesterol, erfelijke aandoeningen. Ik maakt die risico’s persoonlijk door te laten zien in hun eigen vaten wat voor schade er aangericht wordt; dit is een stukje ‘personalised medicine’. Ze worden gewogen en gemeten en dan komen ze bij mij in de echokamer en begint de educatie. Samen met de patiënt bekijk ik het hart en de halsslagaders. Die tien minuten zijn heel belangrijk voor de bewustwording. Het is ook indrukwekkend om naar je eigen hart te kijken. Bovendien maken deze mensen zich al zorgen, want ze zijn doorverwezen. Ze zijn bereid er wat aan te doen, en dan zeg ik dat je heel wat kunt bereiken met een andere leefstijl. Die leefstijlverandering is moeilijk en vaak zijn pillen eerst wel even nodig. Maar het is zeker niet zo dat mensen zelf graag pillen willen.”

Bas van den Dungen: Maar waarom lukt het jou nu wel, waar het anderen niet lukt?

Janneke Wittekoek: “Ik heb een bijzondere interesse in voeding en beweging en ik integreer leefstijl echt in mijn praktijk; dat is een beetje mijn lol. Ik ben behalve cardioloog ook een ‘leefstijlspecialist’. Dat zou een apart specialisme moeten worden. Want je kunt niet van al die oncologen, chirurgen en cardiologen verwachten dat ze in hun spreekuren ruimte gaan maken om mensen te adviseren om hard te gaan lopen en meer broccoli te eten. Maar het effect van bewegen en goede voeding is even groot als van pillen, en misschien nog wel groter. Houd de leefstijlbegeleiding in handen van één dokter en niet van een hele keten van behandelaars zoals nu het geval is. Dat werkt niet goed, laten de cijfers zien.”

Bas van den Dungen: Moeten we dat willen: weer een specialist erbij?

Janneke Wittekoek: “Waarom niet? In de vorige eeuw waren infectieziekten gezondheidsbedreiging nummer 1. Toen was op een gegeven moment het idee: we moeten een specialist hebben die alles weet over de combinatie antibiotica en beademingsapparatuur. Daarop werd de intensivist uitgevonden, ook een soort superspecialist. Nu is de grootste bedreiging ziekten die met obesitas te maken hebben. Dat schreeuwt om een nieuw specialisme: De Leefstijlspecialist.”

Bas van den Dungen: Wanneer is je missie als preventie-activiste geslaagd?

Janneke Wittekoek: “Als we de sterfte terug kunnen dringen. Begin jaren negentig dachten we dat met de komst van statines hartaanvallen aan het eind van de eeuw verdwenen zouden zijn. Nou, niets is minder waar. Statines hebben wel voor een daling gezorgd en we hebben hart- en vaatziekten beter onder controle. Maar het stagneert weer, omdat de welvaartsziekten ons om de oren vliegen. Mensen eten te veel en hebben te veel stress. De farmaceuten ontwikkelen nieuwe dure geneesmiddelen. Het is natuurlijk heel mooi als er een vaccin komt tegen kanker en vaatziekten. Maar als er we maar lekker op los blijven leven wordt de gezondheidszorg alleen maar duurder. De eigen verantwoordelijkheid wordt heel erg belangrijk. Als dat er is, kun je met persoonlijke aandacht en een goede coach mensen echt weer op de rit krijgen. Dat doe ik liever dan dat ik richtlijnmatig, protocollair pillen ga voorschrijven.”

Bekijk alle tafelgasten