Dick Bijl
arts-epidemioloog en hoofdredacteur van het Geneesmiddelenbulletin

“Minder geneesmiddel is vaak beter”

Ruim een eeuw geleden zijn de eerste echte medicijnen gemaakt, zoals insuline bij suikerziekte en aspirine bij koorts.

In de jaren daarna voltrok zich een medische revolutie met het uitvinden van allerlei moderne levensreddende medicijnen zoals antibiotica en narcosemedicijnen. Er is geen twijfel over de grote effectiviteit van deze medicijnen.

Medicijnen zijn belangrijk voor artsen en patiënten, maar andere zaken dragen ook bij aan het verbeteren van de gezondheid van mensen, zoals riolering, schoon drinkwater en afvalverwerking. Patiënten en dokters hebben soms ten onrechte te hoge verwachtingen van medicijnen. Ze werken namelijk niet bij alle mensen even goed en ze hebben ook bijwerkingen die zorgen voor extra ziektelast. En medicijnen blijken (toch) niet altijd nodig voor elke klacht of aandoening. In de praktijk en wetenschap wordt steeds duidelijker dat minder medicijnen vaak beter blijkt. Een korte bloemlezing over het waarom hiervan:

Is een geneesmiddel wel nodig? Een belangrijk principe voor een dokter is dat hij of zij een behandeling begint met het geven van voorlichting en leefstijladviezen, zoals rust en ontspanning of stoppen met roken. Ervaren huisartsen weten namelijk dat de meeste klachten vanzelf overgaan. Waar mogelijk voeren huisartsen bij alledaagse klachten, zoals rugpijn, hoesten of spierpijnen dan ook een ’voorzichtig nietsdoen’-beleid. De reden hiervoor is dat het natuurlijke beloop van de meeste klachten en aandoeningen gunstig is.

Een andere reden waarom patiënten soms ten onrechte al te positieve verwachtingen hebben van medicijnen, heeft ermee te maken dat ze meestal een dokter raadplegen als hun klachten het heftigst zijn. Heel vaak zullen kort na het doktersbezoek de klachten verminderen omdat de aandoening dan over zijn hoogtepunt is. De ziekte zou al vanzelf minder zijn geworden. Als men op het hoogtepunt van een ziekte een medicijn gebruikt, dan is het opnieuw logisch dat de patiënt denkt dat zijn herstel komt door het medicijn.

Werkt een medicijn wel bij mijn klachten? Medicijnen moeten eigenlijk worden gebruikt door patiënten als zij allemaal er ook echt baat bij hebben. Maar dat is helaas lang niet altijd zo. Medicijnen zijn meestal slechts onderzocht bij een groep patiënten met een ernstige vorm van een aandoening. In de praktijk hebben de meeste patiënten gelukkig een lichte of matige ernst van de aandoening en dan werkt het middel niet of minder. Bijvoorbeeld, de meeste oudere mannen die medicijnen voor beperkte plasklachten gebruiken, hebben daar niet merkbaar baat bij. In sommige gevallen werkt een medicijn bij slechts 1 op de 10 patiënten.

Er zijn ook veel klachten die worden veroorzaakt door medicijnen, zoals bijwerkingen en zogenoemde onttrekkingsverschijnselen. Bekende voorbeelden van onttrekkingsverschijnselen zijn hoofdpijn die wordt veroorzaakt door het stoppen van pijnstillers en maagzuurklachten door stoppen met maagzuurremmers, en depressieve gevoelens door het stoppen van antidepressiva.

Indien een dokter een medicijn geeft en effect ziet, hoeft dat niet per se het gevolg van het medicijn te zijn, maar kan het ook een placeboeffect zijn.

Dokters zullen gelukkig meestal niet snel toegeven aan vragen van patiënten om een nieuw medicijnen te krijgen, vooral van medicijnen waarvan zij hebben gehoord in advertenties en reclames. Als patiënten in een damesblad hebben gelezen over de (onbewezen) voordelen van een nieuwe pil en hun arts hierover een vraag stellen, is dat een uitgelezen kans voor de arts om de patiënt voor te lichten over de werkelijke en bewezen effecten van deze medicijnen. Overigens, van nieuwe medicijnen is überhaupt vaak niet bekend hoe goed ze zijn en bij wie ze wel of niet werken.

Tenslotte de langetermijneffecten: medicijnen, zoals antischimmelmedicijnen voor kalknagels, afslankpillen en antipsychotica werken wel op de korte termijn, maar niet altijd op de lange termijn en gaan soms gepaard met ernstige bijwerkingen. Van veel medicijnen zijn lange termijn effecten helemaal niet bekend. Het is goed om daar samen met je arts bewust mee om te gaan.

Dit zijn enkele belangrijke dingen waarmee dokters en patiënten hun voordeel mee kunnen doen.

Medicijnen zijn prachtig als ze op de juiste wijze worden gebruikt. Maar niet iedereen heeft er altijd baat bij. Bovendien gaan veel klachten vanzelf over. Een behandeling zonder medicijnen is bij veel klachten vaak het beste. ‘Nieuw’ en ‘meer’ is soms beter, maar vaak ook niet.

Bekijk alle tafelgasten